Desmond Morris, schrijver van ‘De Naakte Aap’, overleden op 98-jarige leeftijd

Beeld: Desmond Morris bezoekt de zoo in Regent's Park in Londen in 1981.

Desmond Morris, geboren in 1928 in Engeland, was het meest bekend om zijn razend populaire boek De Naakte Aap. De bestseller ging minstens 20 miljoen keer over de toonbank en de opbrengsten stonden hem toe zich enkele jaren terug te trekken op Malta. Daar wijdde hij zich aan het schrijven van nog meer boeken en het maken van surrealistische schilderijen, dit laatste in een succesvolle parallelle carrière die 70 jaar omspande en waarin hij met Joan Miró exposeerde. Maar censuur verjoeg hem van het eiland en onderzoek lonkte, en in 1973 keerde hij terug naar zijn alma mater in Oxford. In totaal staan er meer dan 50 boeken op zijn repertoire – waaronder De Mensentuin en Waarom blaffen honden. Zijn volledige oeuvre, met pen of penseel, had één gemeenschappelijk thema: het gedrag van het dier.

Desmond Morris met de Nederlandstalige versie van De Naakte Aap.

Menselijk dier

De Naakte Aap werd op een luttele vier weken tijd neergepend. Het was een schot in de roos in de woelige jaren zestig, met het gewaagde ‘naakt’ en omstreden ‘aap’ in de titel, maar vooral om de baanbrekende stellingen wat betreft het uiterst vreemde menselijke dier: die rare kale aap. Daarmee brak dit werk volledig met voorgaande literatuur over de menselijke evolutie en gedrag, waarin mensen, ondanks de ontdekkingen van Darwin, toch nog steeds losstonden van de natuur en andere dieren. Hij haalde de mens van zijn voetstuk als summum van de schepping – of als unicum in de biologie – en plaatste ons en onze gedragingen bij de apen. Daarmee kantelde hij het beeld dat we van onszelf hebben.

Deed hij daarmee afbreuk aan onze menselijke waardigheid? Neen, helemaal niet. Hij verzette zich fel tegen de morele hiërarchie waarin ‘dierlijk’ gelijkstaat aan ‘lager’ of ‘minderwaardig’. Hij stelde dat we een continuüm met dieren vormen. Als we dat erkennen, krijgen we meer zelfkennis en begrip voor ons gedrag. Dat De Naakte Aap een tijd op de verboden lijst stond van de katholieke kerk, vond Desmond Morris flatterend.

Gedragswetenschap in de lift

Desmond Morris was reeds vroeg bedreven als gedragsbioloog. Niet alleen zijn opmerkzaamheid bij het observeren van dieren, maar ook de manier waarop hij zijn kennis overbracht, gaven blijk van een uitzonderlijk eclectische geest. Voor zijn doctoraat onderzocht hij het voortplantingsgedrag en homoseksualiteit bij stekelbaarzen, wat hij optekende in zijn eerste boek. Zijn promotor was de Nederlandse Niko Tinbergen, grondlegger van de gedragsleer en Nobelprijswinnaar, die later ook Richard Dawkins onder zijn vleugels nam. De gedragsbiologie of ethologie, zoals die tak van de wetenschap heet, stond toen nog in kinderschoenen maar begon meer tractie te krijgen, ook dankzij gelijklopende observaties van Jane Goodall in de jaren zestig.

Desmond Morris werkte een tijd als presentator bij het populaire televisieprogramma Zoo Time. Daarna schopte hij het tot verantwoordelijke voor de afdeling zoogdieren in de London Zoo en raakte bevriend met David Attenborough. Hij bleef intussen publiceren en schilderen. In de zoo onderzocht hij de schilderneigingen van een chimpansee en verkocht een schilderij aan Picasso. Dat bewees volgens hem dat kunstzinnige creatie niet exclusief menselijk was.

Borsten en billen

Waar het publiek vooral van opsprong, uit enthousiasme of verontwaardiging, waren stellingen wat betreft seksualiteit. Hij wijdde expliciete passages aan intiem menselijk gedrag, waaronder opwinding, seks en verliefdheid, en bekeek die door een biologische lens. Verliefdheid leidt niet alleen tot de paring en nageslacht, maar helpt ook de paarbinding te versterken, waarbij een koppel een band vormt die het kind ten goede komt. ‘Het menselijke dier is de meest sexy primaat ter wereld’, zei hij. Borsten produceren niet alleen melk, stelde hij, maar zijn een ‘frontale imitatie’ van billen. Die interessante hypothese is nu grotendeels verworpen.

Controversieel of vernieuwend, Desmond Morris raakte in 1967 een snaar bij het publiek. Hij schiep een prikkelende schrijfstijl die latere wetenschapsschrijvers probeerden te evenaren. Hij verschoof paradigma’s met betrekking tot ons menszijn en onze plaats in de natuur. Hij hield ons een spiegel voor waarin een opmerkelijke aap naar ons terugkijkt. Zijn leven lang werd deze polymath gedreven door een ‘onlesbare nieuwsgierigheid’.