Zorgt klimaatverandering voor een ‘covid 2.0’?

Smeltende ijskappen en gletsjers, een stijgende zeespiegel, warmere zomers, bosbranden … De gevolgen van klimaatverandering kennen we maar al te goed: het nieuws staat er bol van. Immunologen en epidemiologen maken zich echter steeds meer zorgen over een ander, indirect gevolg van het veranderende klimaat: de wereldwijde toename van infectieziekten.

Onderzoek toont aan dat stijgende temperaturen, langere periodes van droogte, veranderende neerslagpatronen en extreme weersomstandigheden een duidelijke invloed hebben op de overleving, verspreiding en het gedrag van microben die infectieziekten bij de mens veroorzaken. Maar niet alleen de microben zelf worden beïnvloed. Ook de verspreiding van hun ‘tussengastheren’ verandert door het klimaat. Denk maar aan de toenemende verspreiding van muggen die de malariaparasiet overdragen.

Klimaatverandering en infectieziekten zijn dus met elkaar verbonden. Maar hoe werkt dat precies? Moeten we ons zorgen maken over een nieuwe pandemie? En wat kan de wetenschap – of jijzelf – doen om zoiets te voorkomen? In deze blog bundel ik de antwoorden voor je.

Van wind en water, van water en wind

Infectieziekten kunnen worden veroorzaakt door verschillende soorten microben. Van klein naar ‘groot’ – al hebben we het hier nog altijd over microscopisch kleine organismen – onderscheiden we virussen, bacteriën en protozoa. Die laatste kun je beschouwen als piepkleine diertjes die uit slechts één cel bestaan.

Al deze verschillende soorten microben kunnen bekende infectieziekten veroorzaken, zoals influenza of covid-19 (viraal), tuberculose of de ziekte van Lyme (bacterieel) en malaria of toxoplasmose (door protozoa). Microben zitten overal: in de grond, de lucht en het water. Ze kunnen de mens dan ook via verschillende wegen besmetten.

Infecties die via vervuild water worden overgedragen – zoals cholera, buiktyfus, rotavirus en hepatitis – vormen een goed voorbeeld van hoe klimaatverandering het risico op bepaalde ziekten kan vergroten:

• Stijgende temperaturen zorgen voor ideale omstandigheden voor de overleving en voortplanting van bepaalde microben.

• Hevige regenval en stormen leiden regelmatig tot overstromingen, waardoor vervuild water bij de mens terechtkomt.

• Lange periodes van droogte kunnen ervoor zorgen dat microben zich concentreren in het schaarse water dat nog beschikbaar is.

De teek: een teken aan de wand?

Sommige microben hebben een ‘tussengastheer’ nodig om de mens te besmetten. Dat is vaak een insect dat de microbe via een beet op de mens overdraagt. Een bekend voorbeeld is de teek.

Een beet van een besmette teek kan verschillende infectieziekten veroorzaken. Door de langere, warmere zomers en mildere winters die we tegenwoordig kennen, zijn zowel het tekenseizoen als het verspreidingsgebied van teken uitgebreid. Er komen wereldwijd dus meer teken voor en ze blijven ook langer actief. Daardoor neemt de kans op een tekenbeet – en dus op een mogelijke besmetting – toe.

Door de groeiende tekenpopulatie kunnen verschillende microben zich bovendien sneller en breder onder teken verspreiden. Daardoor krijgen we ook te maken met een toenemend aantal door teken overdraagbare infectieziekten. Waar een besmette tekenbeet in Europa vroeger vooral in verband werd gebracht met de bacteriële ziekte van Lyme, zien we nu bijvoorbeeld ook een duidelijke opmars van tekenencefalitis: een virale infectie die een ontsteking van de hersenen en hersenvliezen kan veroorzaken.

Gevallen van tekenencefalitis worden voorlopig nog voornamelijk in Oost-, Centraal- en Noord-Europa gerapporteerd maar elk jaar breidt het verspreidingsgebied uit.

De sterkste schouders dragen niet altijd de zwaarste lasten

Infectieziekten komen sowieso al vaker voor in laag- en middeninkomenslanden. Helaas wordt verwacht dat klimaatverandering deze ongelijkheid alleen maar zal verdiepen. Extreme weersomstandigheden als gevolg van klimaatverandering treffen deze landen namelijk vaker. Bovendien beschikken ze vaak niet over de middelen om een uitbraak adequaat in te dammen.

Het wrange is natuurlijk dat laag- en middeninkomenslanden niet de grootste veroorzakers zijn van klimaatverandering, maar waarschijnlijk wel de zwaarste lasten ervan zullen dragen.

A team effort

Zoals Sir Francis Bacon het al zei: 'Knowledge is power.' Het is nu aan de wetenschap om verder te ontrafelen hoe klimaatverandering de verspreiding van infectieziekten precies beïnvloedt. Hoe meer we deze mechanismen blootleggen, hoe beter we als wetenschappers overheden en organisaties kunnen informeren en mobiliseren.

Eén ding is zeker: mondiale problemen vragen om een mondiale aanpak. Organisaties zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Green Climate Fund zullen cruciaal zijn voor het opzetten van een gecoördineerde en duurzame aanpak. De focus moet liggen op het weerbaar maken van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen en uiteindelijk ook op het terugdringen - of op zijn minst stoppen - van de door de mens veroorzaakte klimaatverandering.

Ook jij kunt hier natuurlijk je steentje aan bijdragen: kies voor groene energie, ga bewust om met je vervoerskeuzes en kies misschien eens voor een vegetarisch alternatief bij je volgende maaltijd. Ik weet uit eigen ervaring dat het soms moeilijk is om de impact van je individuele bijdrage op het grotere geheel te zien. Maar een mentaliteitsverandering begint nu eenmaal stap voor stap, individu per individu.

Laten we terugkomen op de vraag die we ons aan het begin van dit artikel stelden: 'Zal klimaatverandering ons een covid 2.0 bezorgen?'

Het antwoord is, zoals zo vaak in de wetenschap, genuanceerd. Nee, we hoeven niet meteen te vrezen dat we morgen wakker worden met het nieuws dat er een wereldwijde pandemie is uitgebroken die rechtstreeks door klimaatverandering wordt veroorzaakt. Het is wel vijf voor twaalf om de invloed van klimaatverandering op de verspreiding van infectieziekten te erkennen én actie te ondernemen, zodat we:

1. onszelf – en vooral de meest kwetsbaren onder ons – kunnen beschermen tegen de effecten die we vandaag al zien;

2. verdere gevolgen zoveel mogelijk kunnen voorkomen.