Ongeveer 13 minuten na de hoofdschok van de enorme aardbeving (met een magnitude van 9,0) die de kernramp in Fukushima (Japan) veroorzaakte, zagen satellieten heel Japan zo’n 5 millimeter naar het oosten verschuiven. De oorzaak is een verrassende primeur in de seismologie, weten onderzoekers nu: een transversale golf van de aardbeving reisde duizenden kilometers door de aarde, weerkaatste tegen de aardkern en keerde terug naar het aardoppervlak, waar ze de tectonische platen opnieuw triggerde. Eos sprak met geoloog Katleen Wils over deze bijzondere ontdekking.
Mij verwonderde het dat een aardbeving na zoveel jaar nog steeds nieuwe resultaten oplevert.
‘Er zijn niet zo heel veel zware aardbevingen die goed geregistreerd zijn, dus die enkele blijven geologen continu onderzoeken om ze zo goed mogelijk te begrijpen. Bovendien is dit fenomeen nog nooit gezien… Dus er ging ook niemand naar zoeken, want we wisten niet dat het kon.
Een aardbeving bestaat uit verschillende types golven. De voornaamste zijn P-golven en S-golven. De P staat voor primair, dus dat zijn de eerste die aankomen. Dat zijn drukgolven, die gaan alles een beetje samendrukken en weer laten uitzetten. De S-golven, de secundaire golven, zijn tranversale golven. De golven bewegen loodrecht op de verplaatsingsrichting, zijdelings of op en neer.
De golf waar dit onderzoek over gaat, is een speciale S-golf, die helemaal door de aarde is gegaan. Daar kaatste die golf tot tegen de aardkern en kwam vervolgens terug naar het oppervlak. Dat noemen we een ScS-golf, waarbij de c staat voor core, de aardkern.’
En die golf heeft Japan dus doen verschuiven?
‘Inderdaad. Tijdens de aardbeving zelf waren er uiteraard verschuivingen van verschillende centimeters, of zelfs meters. Die gebeurden door verplaatsing van de tektonische platen. Dat zorgt voor al die P en S golven.
De Japanse aardplaten zitten tegen elkaar aan. De ene schuift onder de andere en trekt die bovenste plaat een beetje mee naar beneden. Dat is een subductiezone. Dus is er ook continu beweging in die aardplaten, daar heb je geen aardbeving voor nodig. Tijdens een aardbeving herstelt de oorspronkelijke situatie zich min of meer. Dat is de cyclus die zich altijd maar herhaalt. Over een langere termijn zal er effectief een verplaatsing zijn door de algemene bewegingsrichting van die tektonische platen, enkele millimeters tot centimeters per jaar. Als je binnen 10.000 jaar de wereldkaart opnieuw zou tekenen, zal je sowieso een kleine aanpassing moeten doen.’
Hoe bijzonder deze verschuiving ook is: niemand zal ze gevoeld hebben
‘Het speciale in dit geval is dat de verschuiving niet alleen gebeurde op de subductiezone waar de aardbeving ontstaan is, maar ook op die ernaast. Japan ligt op en langs verschillende tectonische platen. Nog specialer is dat die golf terugkomt van de kern, een lange reis waarin golven heel veel energie verliezen, omdat ze door de mantel van de aarde gaan. Die aardbeving was om te beginnen heel sterk, en wellicht zijn de golven recht naar de kern en terug gegaan. Zo heeft die ScS-golf niet al te veel energie verloren, waardoor ze nog iets extra’s kon teweegbrengen.’
Hoe speciaal is dit?
‘Ik moet zeggen dat ik er wel van schrok, want dit had ik ook nog niet gehoord. Er zijn wel voorbeelden van aardbevingen die aan de andere kant van een oceaan iets kleins doen. Een soort van aardbeving met een lage magnitude, met laagfrequente trillingen. In het Engels wordt dat een tremor genoemd. Dat is niets om ons zorgen over te maken. Het is niet zo dat de volgende aardbeving in Japan ook schade in België zal veroorzaken. Maar dan hebben we het over de directe aardbevingsgolven, niet over diegene die eerst al doorheen de hele mantel gereisd hebben.
Maar hoe bijzonder deze verschuiving ook is: niemand zal ze gevoeld hebben, want het gaat hier over een verplaatsing van slechts een paar millimeter. Dat is veel minder dan door alle naschokken die er daarna nog geweest zijn.’
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.