18 augustus 2025. De 46-jarige Raphaël Graven, online beter bekend als Jean Pormanove, wordt dood aangetroffen in Contes, nabij Nice. Hij overleed na een livestream van meer dan twaalf dagen op het platform Kick, waarbij hij werd mishandeld en vernederd. Dat was al maanden aan de gang. Twee kompanen vernederden JP voor de ogen van de kijkers. Ze beledigden hem en lieten hem meedoen aan denigrerende spelletjes. Ook hielden ze hem nachtenlang wakker en sloegen, schopten of wurgden ze hem.
Trash streams
Deze schokkende en tragische dood is niet zomaar een incident. Ze wijst op een maatschappelijk fenomeen dat doet denken aan de angstaanjagende wereld van de Britse serie Black Mirror. Net als in de eerste aflevering van seizoen 7, Common People, illustreert de dood van Raphaël Graven hoe mensen hun eigen leven in scène zetten en hoe geweld tot aan de dood openlijk wordt getoond.
Dit fenomeen bereikt een hoogtepunt in het tijdperk van streamingplatforms en sociale media, maar is allesbehalve nieuw.
Via online platforms zenden streamers schokkend, gevaarlijk, vernederend en soms crimineel gedrag live uit
Al in 1967 waarschuwde schrijver en filmmaker Guy Debord in zijn boek La Société du spectacle voor de commerciële exploitatie van geweld in beeld. Precies dat gebeurt bij trash streams. Het begon in de jaren 2010 in Rusland en Polen: streamers zenden via online videoplatforms schokkend, gevaarlijk, vernederend en soms zelfs crimineel gedrag live uit.
Kijken om te leren
Maar publieke gruwel is natuurlijk van alle tijden. Al in de tijd van de Romeinen genoten toeschouwers ervan om gladiatoren tot de dood te zien vechten. Tegenwoordig bestuderen psychologielaboratoria onze fascinatie voor gewelddadige scènes in detail. Coltan Scrivner, doctor in de filosofie aan de universiteit van Chicago, ontwikkelde een schaal om morbide nieuwsgierigheid te meten: de morbid curiosity scale. Zijn onderzoek toont aan dat sommige mensen zich vrijwillig blootstellen aan morbide inhoud.
Kijken naar geweld leert het brein om signalen van gevaar te herkennen en te vermijden
Scrivner suggereert dat dit gedrag een evolutionaire functie kan hebben gehad. Onze voorouders moesten roofdieren observeren om gevaren te herkennen en te overleven. Volgens deze psycho-evolutionaire theorie stelt het bekijken van gewelddadige films, video’s of beelden ons virtueel bloot aan gevaarlijke situaties. Door te bestuderen hoe potentieel gevaarlijke individuen zich gedragen, zoals in series over seriemoordenaars of tijdens livestreams, leert ons brein signalen van gevaar herkennen en vermijden.
We zijn echter niet allemaal even gevoelig voor deze fascinatie.
Vooral jonge mannen kijken naar gewelddadige content om spanning te ervaren en een dopamineboost te krijgen
Al bijna veertig jaar geleden merkte de Amerikaanse psycholoog Marvin Zuckerman op dat bepaalde psychologische profielen meer geneigd zijn dit soort inhoud op te zoeken. Recente studies van Atika Khurana en haar collega’s aan de universiteit van Oregon bevestigen dit. Sensatiezoekers, vooral jonge mannen, vertonen vaker risicovol of agressief gedrag. Ze kijken ook vaker naar gewelddadige content om spanning te ervaren en een dopamineboost te krijgen.
Activering van het beloningssysteem
Waarom sommige mensen gefascineerd zijn door het lijden van anderen, is nog niet helemaal duidelijk. Het antwoord is wellicht te vinden in ons brein. Door middel van functionele MRI-scans onderzochten neurowetenschapper Suzanne Oosterwijk en haar collega’s van de Universiteit van Amsterdam de hersenen van vrijwilligers die er bewust voor kozen morbide beelden te bekijken. Ze ontdekten dat twee belangrijke hersengebieden in het beloningssysteem actief werden. Dat is het netwerk van neuronen dat betrokken is bij het opzoeken en beleven van plezierige sensaties.
Het eerste gebied is het striatum. Dat gebied speelt een rol bij de zogenaamde ‘wil-ervaring’: het verlangen iets te verkrijgen, zelfs als je niet zeker weet of het leuk zal zijn. De keuze om een afschuwelijk of weerzinwekkend beeld te bekijken, wordt dus gedreven door een intrinsieke nieuwsgierigheid, namelijk de wens om te weten wat er gaat gebeuren.
De tweede betrokken hersenregio is de voorste insula. Die ligt in een plooi van de hersenschors bij de slaapstreek. Deze regio speelt een rol bij gevoelens van onzekerheid en bij het anticiperen op toekomstige emoties. Dat suggereert dat de deelnemers duidelijkheid proberen te krijgen over wat er in de beelden gebeurt. De combinatie van deze twee hersengebieden verklaart volgens de onderzoekers waarom sommige kijkers steeds opnieuw terugkeren naar schokkende inhoud.
Ons brein, althans dat van sommige mensen, draagt er gedeeltelijk de verantwoordelijkheid voor. Alsof morbide nieuwsgierigheid gewoon tot het cognitieve repertoire van een deel van de bevolking behoort. Maar dat verklaart nog niet helemaal waarom trash streams populair zijn. Het gaat niet alleen om kijken naar gewelddadige video’s. De toeschouwer heeft hier ook een actieve rol.
De toeschouwer speelt bij trash streams een actieve rol. Hij spoort de streamers met berichten of geld aan om steeds verder te gaan
Enerzijds ziet hij in realtime hoe iemand wordt mishandeld, wat het geheel bijzonder meeslepend maakt. Anderzijds neemt hij deel aan het gebeuren en spoort hij de protagonisten aan via opmerkingen in de chat of zelfs financiële donaties om steeds verder te gaan in vernederende opdrachten en pijnlijke uitdagingen. Ter herinnering: in 2020 filmde de Russische streamer Stas Reeflay live de dood van zijn vriendin in ruil voor geld …
Zesduizend euro per maand
Streamingplatforms spelen in op een diepgewortelde neiging in het menselijk brein. Ze maken van geweld een show die je kunt volgen, ontworpen om de donkerste voyeuristische impulsen te bevredigen. Dit fenomeen werd beschreven door sociologe en criminologe Grace Gallacher (Teesside University, VK) in haar boek Shades of Deviance: A Primer on Crime, Deviance and Social Harm.
Alle wrede daden die enkel bedoeld zijn om aandacht te trekken, zijn bijzonder winstgevend. Jean Pormanove en zijn team verdienden tot zesduizend euro per maand per persoon. Volgens de statistiek- en analysewebsite streamscharts.com stonden ze in augustus 2024 wereldwijd op de vierde plaats van de meest bekeken streamers op Kick. Dat Australische streamingplatform staat bekend om zijn trash content en zeer losse moderatie.
Zonder de zogenaamde OTT-diensten (over-the-top) zou dit alles onmogelijk zijn. Ze leveren video-, audio- en tekstinhoud direct aan gebruikers, voorbij de traditionele internetaanbieders. Op die manier blijven ze min of meer onder de radar. Het gevolg: trash streaming kan zich verspreiden en platforms met weinig toezicht floreren.
Vooral jongeren moeten hiertegen dringend beschermd worden.
Herhaaldelijk kijken naar geweld kan je emoties afvlakken en je minder empathisch maken
Zij vormen een bijzonder kwetsbaar publiek. Onderzoek laat zien dat herhaaldelijk kijken naar gewelddadige programma’s (films, videogames …) hun emoties tegenover geweld kan afvlakken. In 2016 toonde een Amerikaanse studie bovendien dat mensen die echt geweld zien, bijvoorbeeld tijdens live uitzendingen op internet, minder empathie tonen. Hun emotionele reactie op het lijden van anderen wordt zwakker. Dit kan op zijn beurt de drang aanwakkeren om pesterijen en vernederingen steeds verder op te voeren.
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.