Hoe keert een leraar duurzaam terug naar de klas na een burn-out?

‘Als je gewoon aan de slag moet zoals voorheen, dan gaat het binnen de kortste keren opnieuw mis.’ Aan het woord is Karine (*), een leraar die na een burn-out opnieuw voor de klas staat. Op een ochtend kon ze gewoon niet meer uit bed. Maanden later staat ze er weer, maar niet zonder slag of stoot.

Haar boodschap is simpel, maar wordt in de praktijk lang niet altijd gehoord: wie terugkeert na een burn-out heeft nood aan een school die daar structureel op inspeelt, niet aan losse goede bedoelingen. Tussen het moment dat Karine uitviel en het moment dat ze weer voor haar leerlingen stond, zit een verhaal waar nauwelijks aandacht naar gaat: wat er precies gebeurt wanneer een leraar na een burn-out terugkeert, en wat een school daarin kan betekenen.

We spraken met tien Vlaamse leraren secundair onderwijs die deze weg hebben afgelegd. Burn-out bij leraren is intussen goed onderzocht: we weten wat het is en hoe het ontstaat. Maar wat er gebeurt ná die burn-out, wanneer iemand de stap zet om opnieuw voor een klas te gaan staan, is veel minder geweten. Onze studie brengt daar verandering in, en doet dat vanuit een concrete invalshoek: welke structurele maatregelen kunnen scholen nemen om die terugkeer te ondersteunen?

Drie vragen die ertoe doen

Voor dit onderzoek voerden we gesprekken waar drie vragen telkens terugkwamen: (1) hoe wordt de werkhervatting georganiseerd, (2) wat neemt een leraar bij zijn terugkeer weer op zich, en (3) wie ondersteunt hem daarbij?

1. Hoe wordt de werkhervatting georganiseerd?

Op de eerste vraag is het antwoord van de meeste leraren eenduidig: geleidelijk, alsjeblieft. De teruggekeerde leraren pleiten uitdrukkelijk voor een stapsgewijze opbouw. Niet van de ene op de andere dag weer volledig inzetbaar zijn, maar stap voor stap zaken opnemen. Voor één leraar verliep dat in nauw overleg met de huisarts, en noemt ze dat systeem ‘ideaal’. Een andere leraar spreekt van een ‘goeie zet’ om een heel schooljaar deeltijds te werken, al klaagt ze wel over de manier waarop de controles daarbij verliepen: ‘confronterend, negatief en erop uit om u te pakken.’ Maar geleidelijk aan is niet altijd hetzelfde als minder belastend. De leraren merken op dat een halftijdse aanstelling in de praktijk maar zelden ook een halftijdse werkdruk betekent: ‘Mijn lichaam laat het nu niet meer toe om fulltime te werken, maar of ik nu een fulltime lessenrooster heb of niet, het is altijd fulltime, want ze blijven u maar dingen opleggen.’ De vorm van de terugkeer telt dus, maar zonder aandacht voor de inhoud van het takenpakket blijft die vorm een lege doos.

2. Wat neemt een leraar bij zijn terugkeer weer op zich?

Dat brengt ons bij de tweede vraag: wat neemt een leraar weer op zich? Een te zwaar takenpakket werkt averechts, een pakket op maat werkt net herstellend. Een van de leraren trekt een opvallende vergelijking: ze plaatst haar re-integratietraject naast dat van iemand die herstelt van kanker, en pleit voor eenzelfde soort persoonlijke begeleiding. Een collega omschrijft hoe ze zelf mocht kiezen welke taken ze liet vallen: geen toezicht, maar wel andere, haalbare taken.

3. Wie ondersteunt hem daarbij?

De derde vraag gaat wie deze rol opneemt: wie ondersteunt de leraar tijdens die terugkeer? De directie speelt daarin een sleutelrol, al is de ervaring daarmee wisselend. Sommige leraren voelden zich gehoord, anderen botsten op een directie die onzichtbaar bleef of niet goed wist hoe om te gaan met burn-outproblematiek. Verschillende leraren vragen expliciet om een vaste begeleider of vertrouwenspersoon, iemand die niet noodzakelijk op school werkt, maar wel de vinger aan de pols houdt. Ook onafhankelijke, externe psychologische hulp komt naar voren als iets wat leraren nodig hebben, net omdat ze bij interne hulpverlening soms vrezen hun vertrouwelijkheid kwijt te spelen.

Vijf concrete aanbevelingen

Op basis van deze drie thema's formuleren we vijf aanbevelingen voor scholen: (1) ontwikkel een persoonlijk terugkeerbeleid op maat van elke leraar, (2) veranker flexibele re-integratieafspraken in plaats van ze afhankelijk te maken van goodwill, (3) organiseer sociale ondersteuning via collega's en schoolleiders, (4) voorzie toegang tot onafhankelijke psychologische begeleiding, en (5) geef het personeelsbeleid een actieve in plaats van louter administratieve rol.

Wat deze vijf punten verbindt, is dat ze niet los van elkaar werken. Een flexibel rooster zonder een luisterend oor blijft een leeg gebaar. En een goede vertrouwenspersoon zonder ruimte om het takenpakket aan te passen, kan weinig veranderen. Pas wanneer hoe, wat en wie op elkaar afgestemd zijn, ontstaat er een traject waarin leraren niet alleen terugkeren, maar ook kunnen blijven.

Met het huidige lerarentekort in het achterhoofd is dat geen overbodige luxe. Elke leraar die na een burn-out duurzaam kan terugkeren, is een leraar die niet uit het onderwijs verdwijnt. Een geslaagde terugkeer na burn-out is niet enkel een persoonlijke overwinning, het is ook een investering in de duurzaamheid van het onderwijs. En dat ligt niet alleen bij de leraren zelf, maar ook bij de school die hen ondersteunt.

Meer weten? De volledige studie werd gepubliceerd in Tijdschrift voor Lerarenopleiders en lees je hier.